In 2004 schreef Prof. Dr. Paul Verweel in het voorwoord van\neen van mijn studies:<\/p>\n\n\n\n
\u201cKan naast de pijn van\ndat proces ook de mode van het volgen, het gevoel van bevrijding en de\nmachodrift van het scoren aan bod komen? Kortom, een breed scala van sociaal psychologische\nfenomenen\u2026 en kan een hoofdstuk gaan over de ondragelijke lichtheid van modes?<\/em>\u201d<\/p>\n\n\n\n Het was mijn studie die ik maakte op basis van mijn\nonderzoek naar de verzelfstandigingsgolf in Nederland toen ik een aanstelling\nhad aan de School of Governance, Universiteit van Utrecht. De studie heet De\nelementen van het spel<\/a>. Toen constateerde ik op basis van een aantal\ncasestudies dat verzelfstandigen leidt tot meer wantrouwen en dat het meer een\nproces is van in de steek laten, dan van een taakvolwassen organisatie de\nruimte bieden van het zelf te mogen gaan doen.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n Datgene wat Prof. Dr. Paul Verweel heeft geschreven mis ik\nten ene male in al die tekst op internet en gesprekken die ik heb gehad met\nbetrokkenen voor dit onderzoek naar wijkzorg. Het is \u2018keeping up appearances\u2019,\nmooier maken dan het is, weglaten van dingen die ertoe doen en vooral het\nblinde geloof in de modes. <\/p>\n\n\n\n Ik miste keer op keer de pijn, het verlangen, de angst, de\nwoede, het onvermogen, de oppervlakkigheid, het wegloop gedrag, de gewenning en\nvooral de vraag, wat zijn we aan het doen? Hoe ondraaglijk licht is de mode van\nzorg in de wijk? Hoe oppervlakkig de manier van organiseren? Hoe nietszeggend\nhet ideaal van de vrije markt? Maar allemaal: hoe ondraaglijk licht? Wat merken\nde verzorgenden van al die hippe modes die door beroepspolitici op elkaar\nbevochten worden als wisselgeld, zonder een seconde aan de verzorgenden en de\nverzorgden te denken, al was het maar om de simpele reden dat ze geen benul\nhebben van wat er gebeurt in de wijk.<\/p>\n\n\n\n Dus zat er niets anders op dan mee te gaan. Te ervaren wat\ner gebeurt. Met eigen ogen zien. Het ervaren zet aan tot denken en het denken\ntot nieuw ervaren. En als ontdekkingsreiziger in eigen vreemd land, verslag te\ndoen van alles wat er te zien valt. Dat doe ik bij 5 teams. Bij 5 teams heb ik\nin een tijdsbestek van 4 tot 6 weken meegelopen. Van de vele dingen die ik heb\nmeegemaakt en gezien heb, heb ik een keuze gemaakt en daar met foto\u2019s en al\nboeken van gemaakt. Er is nog veel meer dan dat. Dat 5 is wat ik als rule of\ntumb gebruik als wat in de wetenschap sample heet. Natuurlijk kun je de 400.000\nmensen die waarschijnlijk opgedeeld zijn in 20.000 teams niet terugbrengen tot\n5 teams.<\/p>\n\n\n\n Ik ben zelf ongekend rijk uit het onderzoek teruggekomen.\nHoeveel mensen kunnen zeggen dat ze hand in hand hebben gezeten met een\nverkering van 104? Die schat en lieverd tegen me zegt? Hoeveel mensen hebben\nmeegemaakt hoe het is om te sterven in Nederland? Bij de 72-jarige Trudi te\nzitten die blij is dat ze even kan praten met een ander dan een professional en\nhonderduit praat, maar een paar dagen later dood is aan de botkanker, op een\nhele nare manier dood is gegaan, miskend door een dokter die geen euthanasie gaf\ndie haar wel beloofd was. Hoeveel mensen hebben bij een team gezeten dat in de\nsteek gelaten was door hun leiding en de mode van \u201czelfsturing\u201d over zich\nuitgestort krijgen met een \u201czoek het uit\u201d boodschap. De spanning die zich\nontlaadde, gericht op mijn aanwezigheid, de onverholen woedde, het was niet\nleuk, maar ik heb aan den lijve mogen ondervinden hoe machteloze woede\neruitziet die voornamelijk geproduceerd wordt door een falende leiding en de\nlaatste mode in de organisatietheorie. Die ervaring is goud waard.<\/p>\n\n\n\n En als team dan een coach toegewezen krijgen die heel\ntechnocratisch alleen maar zegt: als jullie geen agenda hebben, kan ik niks\ndoen en vervolgens tegen de grote baas zegt: ze willen niet.<\/p>\n\n\n\n Of thuis te zitten bij de nog jonge maar zieke moeder Sheila\ndie in een paar jaar eerst een stoma kreeg voor haar dikke darm, en omdat die\nging ontsteken een stoma voor haar dunne darm en omdat dat niet helemaal goed\nging haar buikhuid openscheurde zodat haar darmen bloot kwamen te liggen en dan\nook nog allerlei fistels ontwikkelt. De schat. In een 2 kamer woninkje in\nAmsterdam, samen met haar dochter van 8, mag ze een verwoest leven leiden. <\/p>\n\n\n\n En zo kan ik nog heel lang doorgaan over alle ontmoetingen\ndie ik anders niet gehad zou hebben en die me nu drijven om dit boek af te\nmaken, opdat men weet, van de ontdekkingsreiziger zelf. <\/p>\n\n\n\n De al vier gepubliceerde studies hebben allemaal hun eigen\ningang. De vijfde zal een soort verdieping opleveren. In alle gevallen staat\nvoor mij het respect voor alle meiden (en een paar jongens) voorop ondanks\nslecht weer, letterlijk of figuurlijk. <\/p>\n\n\n\n Bij de eerste studie overheerste vooral de verbazing en de verbijstering.\nZo doen we dat kennelijk in Nederland en niemand ziet het. Ik heb voornamelijk\ngekeken met de vraag, wat doet het de meiden zelf. Bij de tweede studie heb ik\nme zoveel mogelijk buiten het gedoe in het team gehouden en me beperkt tot wat\nik zag in de relatie tussen de verzorgende en de verzorgde. Ontroerende\nverhalen levert het op van meiden die zichzelf bijna opofferen om medicijnen\nnaar een demente boer te brengen, maar ook de arrogantie van de macht als een\nverzorgde spook wordt genoemd. Bij de derde studie heb ik gekeken naar het\ngedoe in het team en wat dat betekende voor de verzorgden en wat dat deed bij\nde leiding. Ik leerde daar dat het \u2018namen en blamen\u2019 en de ander de schuld\ngeven universeel gedrag genoemd mag worden. En dat dat heel beschadigend is.\nHet gedoe bij het team was nog net niet mijn schuld, maar in de hoofd van een\naantal mensen zeker wel. Wat ik ook een bijzonder fenomeen vond en vindt is al\ndat gehuil. Ik heb nog nooit zoveel huilende vrouwen gezien. En wee je gebeente\nals je zegt: hou daar eens mee op zeg. Dan ben je een ploert.<\/p>\n\n\n\n Bij de vierde studie heb ik ook gekeken naar wat de omgeving\naan dokters en apothekers veroorzaakt. Er wordt op de meiden neergekeken en de\nproblemen die door anderen veroorzaakt\nworden mogen de meiden oplossen.<\/p>\n\n\n\n Hiermee heb ik een soort schema gevuld: Wat of wie is een verzorgende en wat of wie is de verzorgde? Hoe is de relatie van de verzorgende met zijn verzorgde? Hoe is de relatie van de verzorgende met de anderen en met hun leiding? Hoe is de relatie van de verzorgende met andere professionele organisaties? Mijn laatste studie gaat over de sociale inbedding van hen en hun werk. Hoe kijken ze naar zichzelf en hoe kijkt de wereld naar ze?<\/p>\n\n\n\n Wat moet ik met al die gegevens?<\/p>\n\n\n\n Wat je kunt doen is datgene wat er waargenomen is toetsten\naan wat voor iedereen geldig is en\/of op zoek gaan naar meer universele\nuitspraken die de groep overstijgen. Wat niet moet leiden tot onzin, zoals alle\nverzorgenden hebben 2 benen en 2 armen. Het heeft wel te maken met wat een fenomeen\nals wijkzorg voor gedrag veroorzaakt bij die mensen met 2 benen en 2 armen.<\/p>\n\n\n\n Bijvoorbeeld. Zoals ik al schreef over het contract dat\nverzorgden moeten tekenen. De relatie tussen een verzorgende en verzorgde\nbegint met een contract met voorwaarden voor de verzorgde. Dat geldt overal,\nblijkens de reactie van Acti-Z, de brancheorganisatie. Zij schreven:<\/p>\n\n\n\n \u201cDe algemene voorwaarden zijn per 1 oktober 2018 bijgesteld en getuigden\nper die datum. <\/p>\n\n\n\n Leden van ActiZ en BTN dienen deze Algemene Voorwaarden toe te passen.\u201d <\/p>\n\n\n\n Om het met een moeilijk woord te zeggen: een tikkeltje\napodictisch en belangrijker, weten de verzorgenden dat en wat vinden die ervan\nen weten de potentiele verzorgenden dat en wat vinden die ervan? Mijn helaas te\njong gestorven vriend Henk Hofland heeft er een boek aan gewijd: Het\nvoorgekookte bestaan.<\/p>\n\n\n\n Naast de dingen die voor iedereen binnen de groep gelden\nzoals contracten en hi\u00ebrarchie heb je de dingen die we inmiddels weten van\nmensen in het algemeen. Ik kan mijn bevindingen toetsten aan de theorie. En\nhier komt de communicatietheorie van pas en de colleges van Michel Foucault van\n1977 tot 1984. Je mag verwachten als je bij 5 teams dezelfde typisch menselijk\ncommunicatiepatronen ziet, je deze ook ziet bij andere teams, persoonlijke\nverschillen daargelaten.<\/p>\n\n\n\n De manier van organiseren is overal hi\u00ebrarchisch, juist op\nplekken waar de baas heeft bepaald dat het zelfsturing is, voeg ik er maar aan\ntoe. Het is de aardige paradox van de spontaniteit. Als je tegen iemand zegt\ndat hij spontaan moet zijn, kan ie het nooit meer zijn. Als je mensen opdracht\ngeeft zelfsturend te zijn, kunnen ze het nooit meer zijn. Zeker niet in een\nNederlandse cultuur waarin mensen gedisciplineerd worden met het idee dat ze\neen leidinggevende hebben en gehoorzaam moeten zijn aan brancheorganisaties, de\nalgemene mores, belangenorganisaties tot aan de Europese commissie aan toe en\nwat de baas goed vindt voor de hele club. En zoals we hebben laten zien, er\nbestaat een hi\u00ebrarchie op basis van opleiding binnen de groep van maar liefst 5\nniveaus. En als je beter kijkt nog meer niveaus, omdat er mensen zijn die in\nopleiding zijn, of een opleiding hebben gehad die niet meer bestaat en ga zo\nmaar door. <\/p>\n\n\n\n Hoe onderzoek je zoiets als wijkzorg?<\/p>\n\n\n\n Ik zie veel parallellen in mijn studie naar de\nverzelfstandiging uit 2005. In die studie haalde ik ook een uitspraak aan van\nVirginia Satir uit 1975. Over de\nonderzoeksmethode die ik volg bij al dit soort studies schreef ze heel krachtig\nen eenvoudig: \u201cEn dan denk ik aan het\nbijna klassieke verhaal over Sjef Kesnar. Sjef studeerde en een van zijn\nlaatste opdrachten was een scriptie over chinchilla-kwekerijen. Hij had het\nlaatste semester geen boek ingekeken. Maar onverschrokken begon hij zijn\nscriptie met een inleiding als: \u201cEr is tot nu toe een massa geschreven over\nchinchilla-kwekerijen. Maar nooit heeft iemand dit onderwerp benaderd vanuit\nhet gezichtspunt van de chinchilla zelf.\u201d En dit is misschien wel de meest\ninteressante scriptie uit de geschiedenis van Harvard University.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n Natuurlijk zijn de verzorgenden geen chinchilla\u2019s. En dat\ngeldt qualitate qua ook voor de mensen voor wie ze het doen. Mensen die ik\nverzorgden noem, om het lelijke en onterechte \u201ccli\u00ebnt\u201d te vermijden. We zullen\nlater nog zien, wat het doet dat je iemand een label geeft. Het geeft je macht\nover de ander. Een \u201ccli\u00ebnt\u201d wordt verplicht om dingen te doen die hij als mens\nnooit zou toestaan.<\/p>\n\n\n\n Internet staat vol met blogs van meestal heel gelukkige\nwijkverzorgenden, dus ik zou mijn onderzoek daartoe kunnen beperken. Echter, de\nmeeste verhalen die ik lees zijn heldenverhalen. Het zijn allemaal redders. Daarnaast\nneemt iedereen de wereld en de manier waarop ze werken als een gegeven in die\nblogs. Geen bewustzijn dat het allemaal wel heel hi\u00ebrarchisch georganiseerd is.\nGeen bewustzijn wat framing aanricht in een relatie. Alleen maar mooie verhalen\nis onvoldoende voor een wetenschappelijk verantwoorde studie.<\/p>\n\n\n\n Wat wel overeind blijft, is dat ik het fenomeen wijkzorg beschrijf\nvanuit het perspectief van de verzorgenden en de verzorgden. Ik heb dan ook\nlang moeten nadenken wie het publiek is dat dit zou lezen. Ik denk dat er twee\ngroepen zijn die hier wat aan hebben. De verzorgenden in Nederland zelf en\nmensen die in zorg gaan. Het is vaak heel moeilijk zo niet onmogelijk om zelf\nte zien in wat en welk badwater je zit. Mensen zijn er nu eenmaal meester in om\nzich aan te passen en aan alles te wennen. En de meeste mensen hebben geen\ngedachten over zorg, omdat het heel ver weg bij ze is. Je bent 35, kerngezond\nen je weet dat je ooit als je ziek bent, zorg kunt krijgen. En meer zal er niet\naan gedacht worden. Maar mensen die in zorg gaan hebben vaak geen idee waar ze\naan beginnen. Voor hen kan het heel verhelderend zijn als ze weten wat hen te\nwachten staat.<\/p>\n\n\n\n En dan is er nog de theorie zelf. Al 30 jaar werk ik met de\ncommunicatietheorie zoals die door Gregory Bateson en de Palo Alto groep is\nontwikkeld, met Paul Watzlawick, Don Jackson en Janet Beavin als enige van de\nvertegenwoordigers. In 1970 publiceerde Watzlawick op basis van het werk van\nBateson het boek Pragmatics of human communication, waarin hij het werk van\nBateson omwerkte in 5 axioma\u2019s. Toen ik begin 2000 Paul Watzlawick en (de\ndochter van\u2026) Mary Catherine Bateson aan tafel had in Rotterdam, wilde Mary\nniet met Paul praten. Deze man had het werk van haar vader gepopulariseerd en\nwas met de eer gaan strijken. De specialisten in communicatie hadden ruzie. Een\nwijze les. <\/p>\n\n\n\n Gregory Bateson en zijn vrouw Margret Mead waren bekende\nantropologen die, zoals het antropologen betaamt, begin jaren \u201830 onderzoek\ndeden in Nieuw-Guinea. Daar ontstond de theorie over communicatie waar Bateson\naan bleef werken tot zijn dood in 1980. <\/p>\n\n\n\n