{"id":70,"date":"2019-02-24T17:07:13","date_gmt":"2019-02-24T16:07:13","guid":{"rendered":"http:\/\/onderzoek-wijkzorg.nl\/?p=70"},"modified":"2019-11-21T11:31:43","modified_gmt":"2019-11-21T10:31:43","slug":"tekst-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zorg2punt0.nl\/?p=70","title":{"rendered":"Hierarchie en geweld"},"content":{"rendered":"\n

De vraag die eerst beantwoord wordt in dit stuk is: wat is\ninteractie? Om te beginnen geven we voorbeelden van wat het niet<\/strong> is.<\/p>\n\n\n\n

Het idee dat doorgedrongen is tot in de haarvaten van onze\nsamenleving is dat communiceren zenden en ontvangen is. Dit is ook deel\ngeworden van de manier waarop mensen macht over elkaar denken uit te oefenen.\nDeze manier van communiceren is dominant en de mensen in een samenleving of\nsamenwerkingsverband worden erop afgerekend als ze zich niet aan deze vorm\nhouden. De straffen zijn navenant of dienovereenkomstig, met degradatie ofte\nwel zakken in de pikorde tot pure uitsluiting.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

In het vorige stuk gaven we een voorbeeld van het begin van\nelke relatie van zorg in Nederland, het zorgcontract. De zender stuurt een\ncontract en de ontvanger heeft maar \u00e9\u00e9n ding te doen: tekenen. Dat plaatst\nverzorgenden die daar gevoelig voor zijn in een onmogelijke positie. Zij mogen\nalleen zorg verlenen als het contract getekend is. De algemene eisen die aan\nverzorgden gesteld worden, hebben in de praktijk dan ook iets volstrekt willekeurigs.\nHet is maar net hoe de verzorgende die het contract sluit er zelf tegenaan\nkijkt. Het is niet haar contract, maar dat van een abstracte organisatie of nog\nverder van huis van een brancheorganisatie. Het is voor veel mensen ook heel\nondoorzichtig. Je sluit het contract met de zorginstelling en niet met de mens\ndie jou verzorgt. <\/p>\n\n\n\n

Een tweede voorbeeld van het platte model van zender en\nontvanger is de manier waarop zorg in de wijk georganiseerd is. Dat is altijd\nhi\u00ebrarchisch. En dat gaat door tot op de teamsamenstelling. \u201cIk ben een niveau\n5\u201d is een aanduiding van beter en meer bekwaam dan \u201cWe hebben 60% niveau 2 in\ndienst\u201d. Er is een onontwarbare knoop van hi\u00ebrarchie om en in de teams heen\ngebouwd. De verzorgenden kunnen en mogen niet zelfstandig reageren op wat ze\ntegenkomen, maar worden zoveel mogelijk gedisciplineerd door allerlei\ninstituten, instituties en bazen, directeuren en bestuurders. Zo doen we dat. <\/p>\n\n\n\n

Het begrip hi\u00ebrarchie is ontleend aan de Katholieke Kerk. De\npaus stuurt kardinalen aan, die sturen bisschoppen aan die sturen kerkbesturen\naan die sturen de pastors aan en het volk mag in gedwee\u00eb gehoorzaamheid\nopkijken naar dit staketsel. Waarbij ook binnen het volk een stevige pikorde\naanwezig is. De communicatie is zenden. Het is niet de bedoeling dat het volk\nterugpraat.   <\/p>\n\n\n\n

De manier van organiseren van zorg in de wijk is gebaseerd\nop allerlei pogingen om de wereld te ordenen in een structuur en dan wel een\ntop down structuur. Er zijn bestuurders, die directeuren aansturen, die\nteammanagers aansturen, die de niveau 5\u2019s aansturen die de lagere niveaus\naansturen. Zo heet dat dan. Er klinkt geen woord onzekerheid door in het\nbeschrijven van het model. <\/p>\n\n\n\n

Er is veel geschreven over deze hi\u00ebrarchische manier van organiseren die verschillende vormen heeft aangenomen. De hi\u00ebrarchie op een ministerie of een gemeente is iets anders dan de hi\u00ebrarchie van een autofabriek. En is iets anders dan de hi\u00ebrarchie van een familiebedrijf. Dit model ontkent volledig dat wij als mensen leven in een wereld waarin macht, macht is van iedereen over iedereen. Zo kun je al die literatuur verstaan over leiderschap en een opleiding voor verpleegkundig leiderschap. Kennelijk werkt de hi\u00ebrarchie niet zo goed en dus moet je nog wat extra vaardigheden in huis hebben om het volk onder de duim te houden, oftewel laten doen wat de top down structuur eist. <\/p>\n\n\n\n

Helder is in ieder geval dat de communicatie van de hi\u00ebrarchie\neen zender en ontvanger model heeft. En dan wel top down. De interactie tussen\nmensen moet zoveel mogelijk voorkomen worden. En de communicatie tussen mensen\ndient gestroomlijnd te worden. <\/p>\n\n\n\n

Dat communicatie zenden is, is een gegeven in de hi\u00ebrarchie.\nDaarnaast heeft de hi\u00ebrarchie nog een aantal andere kenmerken die veroorzaken\ndat zenden de dominante vorm van communicatie wordt, binnen een zender en\nontvangermodel.<\/p>\n\n\n\n

Men probeert minimaal twee soorten macht af te dwingen,\nmiddels deze manier van organiseren en deze manier van communiceren. Ten eerste\nde macht tot het afdwingen van gedrag. Binnen een hi\u00ebrarchie moet iedereen heel\nveel. Iedereen heeft daarbij een zo specifiek mogelijke taak, rol en functie.\nHet model werkt zo sterk dat mensen het als de enige waarheid en mogelijke\nwerkelijkheid ervaren en zich gehoorzaam voegen. Als je ze vraagt naar wat hen\ndrijft om zo gehoorzaam te zijn, krijg je vaak een defensieve of afwerende reactie\nover je heen.<\/p>\n\n\n\n

Een meer complexe soort macht is de macht van de definitie\nvan de situatie. Bij decreet kan er bepaald worden hoe mensen situaties dienen\nte zien. Je leert de wereld zien door de ogen van de groep waar je toe hoort.\nEr is wat dat betreft weinig verschil tussen een werkorganisatie of een\nkerkgenootschap. In de ogen van een kerkgenootschap zijn zij de geroepenen en\niedereen die niet bij de kerk behoort de zondaars waar niemand naar hoeft te\nluisteren. Binnen de veiligheid van een werkorganisatie zoals zorg in de wijk,\nzijn de buitenstaanders duidelijk gedefinieerd en hebben zich te schikken naar\nwat men van ze vindt. Op straffe van uitsluiting.<\/p>\n\n\n\n

In elke gesprek is de hi\u00ebrarchie en het zender ontvanger\nkoppel aanwezig. Als achtergrond waartegen uitspraken ge\u00efnterpreteerd worden en\nbetekenis krijgen en als middel om elkaar op af te rekenen. Zou het zo kunnen\nzijn dat dit model van organiseren en deze vorm van communiceren niet horen bij\nzorg voor mensen die hulpbehoevend zijn?<\/p>\n\n\n\n

Ik kom eerst met een voorbeeld waar het model van zenden en\nontvangen moreel gebruikt wordt. Het gaat hier om een team dat het moeilijk met\nelkaar heeft. Hoewel ik de dominante manier van organiseren in de zorg, de\nhi\u00ebrarchie maar als een optie zie en niet als een waarheid en enige werkelijkheid\nhoud ik er wel rekening mee. Ik besef dat het een waarheid en werkelijkheid is\nvoor de mensen die zich erin bevinden. <\/p>\n\n\n\n

Ik bezoek een teamvergadering van een team. Het staat\nuitvoerig gedocumenteerd in het boek West-Indisch dat de basis vormt van deze\nstudie. Zelf bespreek ik het met de hoogste instantie in de ogen van de mensen\nbinnen de organisatie, namelijk de directeur. Daarna licht ik een\ngebiedsmanager in, licht ik een mevrouw in die zich als extern coach met het\nwelbevinden van het wijkteam dient bezig te houden en vertel het aan minstens\ntwee mensen die deel uitmaken van het team. Aan mijn taak tot zenden heb ik dan\ntoch wel voldaan. Let wel, ik volg daarbij de definitie van de situatie zoals\ndie is opgelegd aan de mensen die daar werken. <\/p>\n\n\n\n

Het ontploft enorm als ik dan aanschuif. Een van de belangrijkste argumenten waarop ik onmiddellijk zou dienen te vertrekken is dat het niet gecommuniceerd is door de organisatie. Het zenden had gedaan dienen te worden door specifieke personen en middels zeer nauw omschreven kanalen. Ik als buitenstaander bestond gewoonweg niet. Het verslag hiervan volgt. Probeer eens om dit te lezen met een gezin in gedachte, waarin een van de meiden een vriendje meeneemt, of in een kerk waarin een van de gelovigen een belangstellende meeneemt. Alleen al door het in een andere omgeving te plaatsten, valt het op hoe absurd het gedrag is.<\/p>\n\n\n\n

Als ik die vrijdagmiddag binnenkom op de locatie, zitten de 6 verpleegkundigen al aan tafel. De Groepscoach die we Diana heten zit ook aan de vergadertafel.  Ik ben al mee geweest met Guinevere en Machteld. Heel bijzonder alle twee, beide op hun eigen manier. De rest ken ik niet. Onmiddellijk ontploft het. Zonder een woord tegen mij te zeggen beginnen ze ruzie met elkaar te maken of \u201cdie meneer\u201d en of \u201cdie pipo de clown\u201d wel bij de vergadering mag zitten. Alsof ik er niet bij zit. Ik heb nog geen woord gezegd, behalve goedemiddag.  Als ik wat wil zeggen, zegt er een letterlijk tegen me: \u201chou je mond.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Guinevere geeft haar versie van wat ik kom doen. Ze is zenuwachtig en krijgt op haar flikker dat ze dat eerder had moeten melden. Er zitten 3 fracties aan tafel. Een fractie die het goed vindt en een fractie die het niet goed vindt. Dan zit er nog een fractie die zich neutraal wil opstellen en tracht te verbinden. Ze komen er niet uit. Twee lopen er huilend en woest weg. Op de verbindende factor na blijf ik alleen achter. De andere fractie gaat koffie halen. De ene fractie gaat de twee slachtoffers troosten. De neutrale fractie zegt: \u201cJe wordt niet meer als mens gezien, je bent een object.\u201d \u201cJa,\u201d zeg ik, \u201chet maakt niet uit over welk onderwerp het gaat als de een a zegt, zegt de ander b. Het gaat niet om mij.\u201d De coach vindt dat ze moet zorgen en spoed de emotionelen achterna.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Even later komt iedereen weer terug. Het gaat er nu alleen nog om voor de ene fractie hoe ze mij wegkrijgen. De andere 2 fracties kijken toe. De belangrijkste is dat een van de dames van de tegenpartij mij, alsof er niets gebeurt, vriendelijk verzoekt om op te hoepelen. Dat was haar geadviseerd door de coach om het zo te doen. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Eindelijk mag ik wat zeggen. \u201cDat vind ik prima,\u201d zeg ik, \u201cmaar we zijn een professionele organisatie waarin huilen en weglopen niet gepast is. Dus laten we het weer professioneel oppakken.\u201d Ik zie dat de 2 andere fracties en de coach knikken. \u201cDus mijn vraag is, wat zijn de professionele argumenten dat ik hier niet bij zou kunnen zijn?\u201d \u201cDus het is allemaal mijn schuld,\u201d roept een van de weggelopen dames. Een van de dames van de tegenpartij pakt de handschoen op. Ten eerste is het niet goed gecommuniceerd en dat gebeurt altijd bij Cordaan. Ze doen maar wat. Een zegt: \u201cJa, als er wat verandert moeten we dat uit het Cordaan blaadje vernemen.\u201d Ook hier maken ze weer onderling verschil over. Het tweede argument is dat het niet veilig is. Het wordt sniffend en huilend gezegd. Ik reageer complementair. \u201cDat het wel of niet gecommuniceerd is kan ik niet beoordelen. Aan de heftigheid van de reactie leid ik af dat iedereen het wist,\u201d meld ik. \u201cJullie hebben mij ook niets gevraagd, toch wist je wat ik kwam doen. Maar hoe het ook zij, ik ben hier nu eenmaal, dus wat voor zin heeft het om dan weg te gaan?\u201d Twee fracties knikken en de coach knikken, de derde fractie kijkt woest. \u201cTen tweede zou ik graag willen weten wat er zo onveilig is aan mijn aanwezigheid?\u201d \u201cWat heb je dan nodig om het veilig te maken?\u201d \u201cJullie weten niet eens echt wat ik kom doen.\u201d Een van de al eerder opgesprongen dames, springt weer op. \u201cIk ga weg, ik wil er niet meer bij zijn.\u201d Ze trekt haar jas aan en rent de gang in.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Later hoor ik dat de gebiedsmanager dacht dat ik hier zat met een opdracht van de directie om wat te doen aan het team. Het was haar niet uit het hoofd te praten. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Later ook wordt er min of meer toegegeven dat het bijltjesdag had moeten worden. Een van de verpleegkundigen werd als de zittende macht gepercipieerd en dat pikten de nieuwen niet. De hele tegenpartij bestaat uit mensen die er onlangs bijgekomen zijn en een gaat er alweer weg. Tijd voor een coup. Daar konden ze natuurlijk geen pottenkijkers bij gebruiken, denk ik dan maar.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Het gedrag valt het beste te begrijpen als een onderdeel van\neen wereld waarin de vorm van organiseren hi\u00ebrarchisch is en de communicatie,\nzenden en ontvangen. Iedereen speelt zijn rol in dit drama en is voornamelijk\nbezig om die rol in stand te houden. De directeur [is] directeur, de\ngebiedsmanager [is] gebiedsmanager, de mensen aan tafel [zijn] de\nleidinggevenden van het team en de coach [gedraagt zich] als coach. Er is geen\ntroost, geen liefde, geen aandacht, geen open communicatie alleen de vraag \u2018hoe\nhouden we de situatie in stand waarin de directeur, directeur kan blijven, de\ngebiedsmanager, gebiedsmanager de mensen aan tafel blijven de leiding van het\nteam en de coach, coach?\u2019 Dat blijft ook zo, er verandert niets. Het model is\nleidend. Je kunt de mensen vervangen of nieuwe functies bedenken, het is altijd\nbinnen het model van hi\u00ebrarchie en zenden en ontvangen. Het model structureert\nhet gedrag van mensen en zet het zelfs vast, zoals in dit geval niet altijd tot\nwerkbare situatie leidt.<\/p>\n\n\n\n

Ik geef ze nog wel een argument dat zou helpen om eruit te\nstappen. Ik bied een andere definitie van de situatie aan: we hebben een\nprofessionele organisatie. We zijn professionals. Maar dan wordt natuurlijk\nautomatisch de ongeschreven wet van kracht dat alleen de leidinggevenden binnen\nde werkorganisatie recht van definitie hebben. Ik mag niet spreken. Ik word dan\nook weggezet als \u201cdie meneer\u201d en \u201cpipo de clown.\u201d Mij is al de tijd dat ik mij\nbinnen deze organisatie bevindt, het recht van spreken ontnomen. <\/p>\n\n\n\n

De strijd kan alleen beslecht worden als er gecommuniceerd\nwordt door de juiste persoon middels het juiste kanaal en dan nog hebben de\nleidinggevenden van het team het veto recht. Andere boodschappen en via andere\nkanalen worden simpelweg niet gehoord of niet geaccepteerd.  Als in een later stadium de directeur, die\ndirecteur is en moet blijven, zelf langs wil komen om de situatie binnen het\nteam te bespreken, krijgt hij een mail, dat hij een half uur de tijd krijgt van\nze. <\/p>\n\n\n\n

Dit was een voorbeeld waarin de centrale leiding het aan de\nstok kreeg met de lokale leiding van het team. En een voorbeeld hoe venijnig de\nstrijd kan zijn binnen een hi\u00ebrarchisch georganiseerd team. Het team bestaat\nuit 20 mensen, maar aan tafel zat alleen de \u201cleiding.\u201d De niveaus 4 en 5. De\nregel wie het voor het zeggen heeft, heeft te maken met opleidingsniveau en\nniet met anci\u00ebnniteit (jaren in het vak) of wijsheid of inzicht. De idee van\neen zelfsturend team, zoals dat zo juichend in de pers en reclame wordt\ngepresenteerd is dan ook een schijngestalte. De principes van organiseren zijn hi\u00ebrarchische\nprincipes, met een bovenbaas die ergens anders verblijft. Zoals in het verhaal \u2018Een\nkeizerlijke boodschap\u2019 van Franz Kafka uit 1917. Als je dat verhaal leest, weet\nje dat het grootste bezit van de Keizer\/Directeur is dat hij zijn mensen nooit\nbereikt en vooral afwezig is. En andersom ook. Wat mij overkwam, werd heel\nanders verteld door de aanwezigen, ieder op zijn manier, werd weer anders verteld\ndoor de coach en nog anders verteld door de gebiedsmanager en de vazallen in\nhet bestuurspaleis zeiden dat ze weer heel andere verhalen hadden gehoord en de\ndirecteur sprak de vage woorden, \u201cik heb er iets van vernomen.\u201d <\/p>\n\n\n\n

Een tweede voorbeeld, hoe de hi\u00ebrarchie doordringt tot op\nhet bot van de menselijke communicatie ontleen ik aan de studie in Frederik\nHendrik. Ogenschijnlijk een oppervlakkig gesprek over een cli\u00ebnt. Maar let eens\nop wie er de macht van definitie heeft, of misschien wel, hoe daar een gevecht\nover is. Dan verdwijnt de hele inhoud van het gesprek en houd je alleen over:\n\u201cHet zit zus\u201d en \u201chet zit zo\u201d. Allemaal tegengestelde of complementaire\nreacties en en passant wordt mij als buitenstaander nog even verteld wat de\nregels zijn en dat mijn \u201chet zit zus of zo\u201d er niet toe doet. En ook daarbij\ngaat het weer om wie<\/strong> de regel naar\nvoren brengt, want later hoorde ik andere tafelgenoten, vrolijk de namen van\ncli\u00ebnten brullen. Dat was namelijk de regel: geen namen noemen van de cli\u00ebnten.<\/p>\n\n\n\n

Zo legde ik voor mijzelf een probleem bloot dat alle teams teistert.\nDe pikorde binnen een team wordt ook bepaald door het opleidingsniveau en niet\ndoor ervaring en anci\u00ebnniteit, ofte wel de jaren in het vak. En dus is de meer\nervaren verzorgende erop gebrand dat haar definitie van de situatie dominant\nwordt. En word ik och, arme, als bevestiging van deze macht, nog even gewezen\nop de regels van dit geheime genootschap. Stel je nou voor dat de twee\nverzorgenden elkaar als volstrekt gelijkwaardig hadden ervaren, dan had\nwaarschijnlijk het hele gesprek niet plaatsgevonden en was mijn misschien wel\nde vrijheid gegund om zelf te bepalen of ik aan die regels zou mee willen doen\nof niet. In ieder geval mocht ik ook hier niet meedoen aan het spel: mijn\ndefinitie van de situatie is beter dan die van jou.<\/p>\n\n\n\n

Hier is het voorbeeld uit het boek. Ten eerste kun je je\nafvragen hoe dit gesprek verlopen zou zijn als er geen hi\u00ebrarchie tussen de\ntwee dames zou zijn geweest. Als het bijvoorbeeld twee zussen waren geweest op\nvisite bij hun moeder en pratend over hun vader. Of hoe het gesprek verlopen\nzou zijn als ze samen op de camping hadden gezeten als buren en het gesprek was\ngegaan over een ander land, ver weg, waar men werkt en arbeid en hoe het daar toegaat.\nIk laat het nu aan de lezer over wie van de twee dames de zeer ervaren maar\nlager geplaatste in rangorde is en de jonge ervaringsdeskundige die haar plek\nals \u2018leiding\u2019 wel gestalte wil geven. Merk ook op dat de regel dat je geen\nnamen mag noemen wordt gesteld. Stellen is zenden en hoort bij een\nhi\u00ebrarchische omgeving.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

De opdeling tussen verzorgenden en verzorgden is al helemaal\nge\u00efnstitutionaliseerd, zoals blijkt uit de contracten die er worden gesloten,\nmet regels die zelfs doordringen tot de directe leefwereld van de mensen die\nverzorgt moeten worden. Zelfs loslopende beesten, het opnemen van gesprekken en\nde verzorging van het huis worden als regel opgelegd voordat er sprake kan zijn\nvan de hulp waar mensen wettelijk recht op hebben.<\/p>\n\n\n\n

De opdeling van een organisatie in Directeur,\nGebiedsmanager, Coach, Leidinggevende, niveaus 1-5, coaches en buitenstaanders\nleidt tot het tegenovergestelde van wat een professionele organisatie nodig\nheeft: open overleg, naar elkaar luisteren en horen wat je zelf zegt. Het is\nwat dat betreft jammer dat het verhaal van Kafka gaat over een boodschap van de\nKeizer, waar de onderdaan op zit te wachten. Want andersom is ook onmogelijk.\nHet lijkt er haast wel op dat het zo georganiseerd is dat men elkaar niet meer\nhoeft te horen. <\/p>\n\n\n\n

De opdeling van teams in niveaus 1-5 leidt tot gedrag dat\nmensen in andere omgeving niet zouden produceren. Het leidt tot gesloten\ncommunicatie, zenden en ontvangen en heel veel gedoe dat ongelukkig maakt. <\/p>\n\n\n\n

De manier waarop in heel Nederland de wijkzorg georganiseerd\nwordt is volgens een hi\u00ebrarchische model en de opvatting over hoe er met elkaar\ngepraat moet worden is die van zenden en ontvangen, waarbij de ontvanger\nverantwoordelijk is en niet de zender, die is klaar als hij gezonden heeft.\nWellicht dat in een andere opvatting ander dingen gebeuren. Spreken is dan\nhoren wat je gesprekspartner jou hoorde zeggen.<\/p>\n\n\n\n

Virginia Satir, de grondlegger van familie therapie maakt\neen verschil tussen open communicatie en gesloten communicatie. In Nederland is\nde communicatie tussen en met verzorgenden gesloten. Er is nergens de wil om\ndat te veranderen. Dat is een typische eigenschap van gesloten systemen. De\nweigering om open te worden is een eigenschap van de geslotenheid. Satir maakte\nde volgende niet technocratische vergelijking tussen Open en gesloten in haar\nlaatste boek Mensen maken mensen uit 1975. Als psychologe werkte ze met groepen\nen doceerde ze in California.<\/p>\n\n\n\n

Ze geeft de volgende indeling van wat er in groepen gebeurt\nals het open of gesloten is.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Het is niet moeilijk om te laten zien dat de keuze voor hi\u00ebrarchie\nin alle gevallen leidt tot gesloten communicatie. Ook en misschien wel juist\nbij zorg in de wijk. Volgens werk.nl werken er 400.000 mensen in de wijkzorg.\nAllemaal hi\u00ebrarchische georganiseerd en allemaal werkend in een gesloten manier\nvan communiceren. Er wordt ogenschijnlijk alleen gezonden en af en toe\nontvangen. <\/p>\n\n\n\n

Werkpunt.nl 12 maart 2018: In de zorg werken ruim 1 miljoen werknemers. De sector is goed voor 13% van alle banen van werknemers in Nederland. Ruim een derde (35%) werkt in de verpleging, verzorging en thuiszorg (VVT). Een kwart (27%) werkt in een ziekenhuis en 16% in de gehandicaptenzorg. De overige branches zijn kleiner.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Volgens Virginia Satir kan het anders. Volgens mij ook. En daar zit de\nvraag. Hoe help je een gesloten systeem open te gaan, als de belangrijkste\neigenschap van elk gesloten systeem is dat het er is omdat het gesloten is.\nProbeer maar eens om gereformeerden duidelijk te maken dat homosexuelen ook\nmensen zijn. Satir geeft schematisch een andere manier organiseren aan. Een\nmanier van organiseren die beter past bij zorg dan een hi\u00ebrarchie. <\/p>\n\n\n\n